آیا تا به حال هنگام خرید یک محصول غذایی، ترکیبات درج شده روی بسته بندی آن را بررسی کرده اید؟ موادی مانند بنزوات سدیم، سوربات پتاسیم، پروپیونات کلسیم و نیتریت سدیم از جمله ترکیباتی هستند که ممکن است در فهرست مواد اولیه محصولات غذایی مشاهده کنید. مواد نگهدارنده غذایی گروهی از افزودنی ها هستند که با کنترل رشد میکروارگانیسم ها یا کاهش واکنش های نامطلوب شیمیایی، به حفظ کیفیت و افزایش ماندگاری محصولات کمک می کنند. البته استفاده از این ترکیبات باید بر اساس نوع محصول، شرایط تولید و الزامات استانداردهای مربوط انجام شود.
در این مقاله از آزمایشگاه رادگستر اصفهان، با انواع مواد نگهدارنده خوراکی، کاربرد هر گروه، ترکیبات مجاز، عوارض احتمالی و اهمیت بررسی آزمایشگاهی آنها آشنا می شوید.
مواد نگهدارنده غذایی چیست و چرا در صنایع غذایی استفاده می شوند؟

مواد نگهدارنده غذایی “Food Preservatives” ترکیباتی هستند که برای جلوگیری از فساد یا به تاخیر انداختن تغییرات نامطلوب در محصولات غذایی استفاده می شوند. فساد مواد غذایی می تواند به دلایل مختلفی اتفاق بیفتد؛ از جمله:
- رشد باکتری ها، کپک ها و مخمرها
- فعالیت آنزیم های طبیعی
- اکسیداسیون چربی ها و ایجاد بوی نامطبوع
- تغییر رنگ، طعم و بافت محصول
- شرایط نامناسب بسته بندی و نگهداری
پیشنهاد مطالعه ::: 📄هر آنچه درباره افزودنی های مجاز غذایی باید بدانید!
تفاوت نگهدارنده های طبیعی و شیمیایی چیست؟
مواد نگهدارنده را می توان از نظر منشأ و شیوه عملکرد به دو گروه کلی تقسیم کرد:
| نوع نگهدارنده | نمونه ها | عملکرد |
| طبیعی و سنتی | نمک، شکر، سرکه، عسل و برخی ادویه ها | کاهش فعالیت آبی، افزایش اسیدیته یا ایجاد شرایط نامناسب برای رشد میکروبی |
| شیمیایی و صنعتی | بنزوات ها، سوربات ها، پروپیونات ها و سولفیت ها | مهار رشد میکروارگانیسم ها یا کاهش واکنش های شیمیایی نامطلوب |
نکته مهم این است که طبیعی بودن یک ترکیب به تنهایی تضمین کننده بی خطر بودن آن نیست. همچنین ترکیبات سنتزی نیز صرفا به دلیل تولید صنعتی، خطرناک محسوب نمی شوند. نوع ماده، مقدار مصرف و شرایط کاربرد، معیارهای مهم ارزیابی ایمنی هستند.
فهرست جامع نگهدارنده های مجاز خوراکی بر اساس استاندارد ملی ایران
| نام نگهدارنده | گروه عملکردی | کاربرد یا نقش شناخته شده |
| استیک اسید گالسیال | اسیدی و ضد میکروبی | کنترل رشد میکروبی و تنظیم اسیدیته |
| بنزوئیک اسید | ضد میکروبی | نوشیدنی های اسیدی و فرآورده های میوه ای |
| کلسیم استات | نمک اسیدی | کنترل برخی تغییرات میکروبی |
| کلسیم بنزوات | بنزوات | مهار مخمر و کپک در کاربردهای مجاز |
| کلسیم دی سدیم اتیلن دی آمین تترا استات | عامل کیلیت کننده | کنترل واکنش های وابسته به یون های فلزی |
| کلسیم پروپیونات | پروپیونات | کنترل کپک در محصولات نانوایی |
| کلسیم سوربات | سوربات | مهار کپک و مخمر |
| کربن دی اکسید | گاز نگهدارنده | کنترل شرایط محیطی و بسته بندی |
| دی سدیم اتیلن دی آمین تترا استات | عامل کیلیت کننده | مهار برخی واکنش های اکسیداتیو |
| ایزوپروپیل سیترات ها | آنتی اکسیدانی | کمک به کنترل اکسیداسیون |
| لیزوزیم | زیستی و آنزیمی | مهار برخی باکتری ها |
| ناتامایسین | ضد قارچ | کنترل رشد کپک و مخمر، به ویژه در برخی پنیرها |
| نایسین A | ضد میکروبی زیستی | مهار برخی باکتری ها |
| پتاسیم استات | نمک اسیدی | کنترل برخی فعالیت های میکروبی |
| پتاسیم بنزوات | بنزوات | مهار مخمر و کپک در محصولات مناسب |
| پتاسیم متابی سولفیت | سولفیت | نگهدارندگی و کنترل اکسیداسیون |
| پتاسیم نیترات | نیترات | کاربردهای مشخص در برخی فرآورده ها |
| پتاسیم نیتریت | نیتریت | عمل آوری برخی فرآورده های گوشتی |
| پتاسیم پروپیونات | پروپیونات | کنترل کپک |
| پتاسیم سوربات | سوربات | مهار کپک و مخمر در نوشیدنی ها و فرآورده ها |
| پتاسیم سولفیت | سولفیت | نگهدارندگی و کنترل واکنش های اکسیداتیو |
| پروپیونیک اسید | پروپیونات | کنترل رشد کپک |
| سدیم استات | نمک اسیدی | کنترل برخی تغییرات میکروبی |
| سدیم بنزوات | بنزوات | نوشیدنی ها و فرآورده های اسیدی |
| سدیم دی استات | نمک اسیدی | کنترل رشد برخی میکروارگانیسم ها |
| سدیم هیدروژن سولفیت | سولفیت | نگهدارندگی و کنترل اکسیداسیون |
| سدیم متابی سولفیت | سولفیت | نگهدارندگی و جلوگیری از برخی تغییرات رنگی |
| سدیم نیترات | نیترات | کاربرد در برخی فرآورده های عمل آوری شده |
| سدیم نیتریت | نیتریت | کنترل میکروبی و تثبیت رنگ فرآورده های گوشتی |
| سدیم پروپیونات | پروپیونات | کنترل کپک در محصولات نانوایی |
| سدیم سولفیت | سولفیت | نگهدارندگی و آنتی اکسیدانی |
| سوربیک اسید | سوربات | کنترل کپک و مخمر |
| سولفور دی اکسید | سولفیت | کنترل میکروبی و اکسیداسیون |
| تری سدیم فسفات | ترکیب فسفاتی | کاربردهای نگهدارندگی و کنترل ویژگی های محصول |
نگهدارنده های بنزوات و سوربات
دو گروه مهم از نگهدارنده های خوراکی، بنزوات ها و سوربات ها هستند.

بنزوات ها: شامل بنزوئیک اسید، سدیم بنزوات، پتاسیم بنزوات و کلسیم بنزوات هستند. این ترکیبات به ویژه در محیط های اسیدی برای کنترل رشد مخمرها و کپک ها کاربرد دارند.
سوربات ها: شامل سوربیک اسید، پتاسیم سوربات و نمک های دیگر آن هستند. این گروه برای جلوگیری از رشد کپک و مخمر در برخی نوشیدنی ها، محصولات نانوایی و فرآورده های غذایی استفاده می شود.
🔬معرفی خدمات ما: آزمایشگاه کنترل کیفیت مواد غذایی راد گستر
پروپیونات ها و استات ها
پروپیونات ها به دلیل عملکرد ضد کپکی در محصولات نانوایی اهمیت دارند. برای نمونه، کلسیم پروپیونات در برخی محصولات نان و فرآورده های پخت مورد استفاده قرار می گیرد.
استات ها نیز می توانند با ایجاد شرایط شیمیایی مناسب، در کنترل برخی میکروارگانیسم ها نقش داشته باشند.
سولفیت ها، نیترات ها و نیتریت ها
این ترکیبات کاربردهای متفاوتی دارند:
- سولفیت ها: برای کنترل اکسیداسیون و برخی فعالیت های میکروبی کاربرد دارند.
- نیترات ها: در برخی فرآورده های عمل آوری شده به عنوان بخشی از فرایند نگهداری استفاده می شوند.
- نیتریت ها: در فرآورده های گوشتی عمل آوری شده علاوه بر نقش ضد میکروبی، در تثبیت رنگ نیز موثر هستند.
نگهدارنده های زیستی و سایر ترکیبات
نایسین، ناتامایسین و لیزوزیم از ترکیباتی هستند که با سازوکارهای زیستی یا آنزیمی به کنترل برخی میکروارگانیسم ها کمک می کنند.
برای مثال، ناتامایسین عمدتا برای کنترل کپک و مخمر در برخی فرآورده های پنیری شناخته می شود. نایسین نیز یک ترکیب ضد میکروبی زیستی است که در برخی محصولات غذایی کاربرد دارد.
انواع مواد نگهدارنده خوراکی کدامند؟
از نظر عملکرد، مواد نگهدارنده خوراکی را می توان در چند گروه اصلی دسته بندی کرد.
1
نگهدارنده های ضد میکروبی
این گروه با جلوگیری از رشد یا فعالیت میکروارگانیسم ها، به افزایش ماندگاری مواد غذایی کمک می کند.
مهم ترین ترکیبات این گروه عبارتند از:
- اسید بنزوئیک و بنزوات ها
- اسید سوربیک و سوربات ها
- اسید پروپیونیک و پروپیونات ها
- نیتریت ها و نیترات ها
- سولفیت ها و دی اکسید گوگرد
- نایسین و ناتامایسین
برای مثال، بنزوات ها در محصولات اسیدی و سوربات ها در محصولاتی مانند نوشیدنی ها، مرباها و برخی فرآورده های نانوایی کاربرد دارند. پروپیونات ها نیز به ویژه برای کنترل رشد کپک در محصولات پخت مورد استفاده قرار می گیرند.
2
نگهدارنده های آنتی اکسیدانی
اکسیداسیون یکی از عوامل اصلی افت کیفیت محصولات حاوی چربی است. این واکنش می تواند باعث ایجاد بوی تند، تغییر طعم و کاهش کیفیت محصول شود.
ترکیبات آنتی اکسیدانی با کاهش سرعت واکنش های اکسیداسیون به حفظ کیفیت کمک می کنند.
برخی نمونه ها عبارتند از:
- اسید اسکوربیک و مشتقات آن
- توکوفرول ها (ویتامین E)
- BHA
- BHT
توجه داشته باشید که تمام آنتی اکسیدان ها در دسته نگهدارنده های ضد میکروبی قرار نمی گیرند؛ عملکرد اصلی آنها کنترل اکسیداسیون است.
3
نگهدارنده های اسیدی و نمک های نگهدارنده
برخی اسیدهای آلی و نمک های آنها با تغییر شرایط شیمیایی محیط غذایی، رشد میکروارگانیسم ها را محدود می کنند.
اسید استیک، اسید پروپیونیک، اسید سوربیک و اسید بنزوئیک از نمونه های مهم این گروه هستند.
اثربخشی این ترکیبات به عواملی مانند pH، حلالیت، نوع میکروارگانیسم و ترکیب محصول بستگی دارد. بنابراین نمی توان یک ماده را برای تمام محصولات غذایی مناسب دانست.
بهترین نگهدارنده مواد غذایی بر اساس نوع محصول کدام است؟

انتخاب بهترین نگهدارنده مواد غذایی به ماهیت محصول و شرایط تولید بستگی دارد. یک ترکیب ممکن است در نوشیدنی اسیدی عملکرد مناسبی داشته باشد، اما برای یک محصول گوشتی یا نانوایی انتخاب مناسبی نباشد.
| نوع محصول | ترکیبات شناخته شده | هدف استفاده |
| نوشیدنی های اسیدی | بنزوات ها و سوربات ها | کنترل مخمر و کپک |
| مربا و ژله | بنزوات ها و سوربات ها | افزایش ماندگاری |
| محصولات نانوایی | پروپیونات ها و سوربات ها | کنترل کپک |
| فرآورده های گوشتی عمل آوری شده | نیتریت ها و نیترات ها | کنترل میکروبی و تثبیت رنگ |
| پنیر | ناتامایسین و برخی سوربات ها | کنترل کپک |
| میوه خشک | سولفیت ها در کاربردهای مجاز | کنترل تغییر رنگ و اکسیداسیون |
نکته: این جدول صرفا نمونه هایی از کاربردهای شناخته شده را نشان می دهد. انتخاب نهایی باید با بررسی استاندارد محصول، pH، فعالیت آبی، فرمولاسیون و شرایط نگهداری انجام شود.
عوارض مواد نگهدارنده خوراکی و نکات ایمنی مصرف
یکی از سوالات رایج مصرف کنندگان این است که آیا مواد نگهدارنده غذایی برای سلامتی مضر هستند؟
پاسخ این سوال به نوع ترکیب، میزان دریافت، دفعات مصرف و حساسیت فردی بستگی دارد. نمی توان تمام نگهدارنده ها را در یک گروه از نظر ایمنی قرار داد.
آیا همه مواد نگهدارنده غذایی مضر هستند؟
خیر. بسیاری از نگهدارنده های خوراکی پس از ارزیابی های علمی و تعیین شرایط مجاز مصرف، برای کاربردهای مشخص مورد استفاده قرار می گیرند. با این حال، مصرف خارج از محدوده مجاز یا استفاده از ترکیبات نامناسب می تواند مشکلاتی ایجاد کند.
برخی ملاحظات مهم عبارتند از:
- سولفیت ها: ممکن است در افراد حساس، به ویژه برخی مبتلایان به آسم، واکنش های حساسیتی ایجاد کنند.
- نیتریت ها: مصرف و کاربرد آنها باید کنترل شود؛ زیرا تحت شرایط خاص امکان تشکیل ترکیبات نامطلوب مانند نیتروزآمین ها وجود دارد.
- بنزوات ها: در برخی افراد حساس ممکن است واکنش های نامطلوب ایجاد کنند.
- سوربات ها: در موارد نادر می توانند با واکنش های حساسیتی همراه باشند.
چگونه مواد نگهدارنده غذایی را تشخیص دهیم؟

برای تشخیص مواد نگهدارنده خوراکی، دو روش کلی وجود دارد:
- بررسی برچسب و ترکیبات محصول
در مرحله اول می توان فهرست ترکیبات درج شده روی بسته بندی را بررسی کرد.
نام هایی مانند سدیم بنزوات، پتاسیم سوربات، کلسیم پروپیونات و سدیم نیتریت می توانند نشان دهنده استفاده از ترکیبات نگهدارنده باشند.
البته بررسی برچسب به تنهایی برای تعیین مقدار واقعی یا انطباق محصول با استاندارد کافی نیست.
- تشخیص آزمایشگاهی نگهدارنده های خوراکی
آزمایش مواد نگهدارنده غذایی روشی برای اندازه گیری و بررسی وجود ترکیبات مشخص در نمونه های غذایی است.
بسته به نوع محصول و ماده مورد بررسی، روش های تجزیه شیمیایی متفاوتی انتخاب می شوند. برای مثال، بررسی بنزوات ها، سوربات ها و سولفیت ها نیازمند روش های متناسب با ویژگی های شیمیایی هر ترکیب است.
در کنار این آزمون ها، بررسی آلاینده های شیمیایی نیز اهمیت دارد. استاندارد ملی ایران شماره 12968، تجدیدنظر اول، سال 1400، بیشینه رواداری سرب، کادمیم، جیوه، آرسنیک و قلع در مواد غذایی و برخی عناصر در افزودنی های خوراکی را پوشش می دهد. برای آشنایی بیشتر با این موضوع می توانید مقاله [آزمایش فلزات سنگین] را مطالعه کنید.
آزمایش مواد نگهدارنده غذایی در آزمایشگاه رادگستر
کنترل میزان افزودنی ها یکی از مراحل مهم تضمین کیفیت محصولات غذایی است. تولیدکنندگان، واحدهای کنترل کیفیت و فعالان صنایع غذایی برای اطمینان از انطباق محصولات با الزامات استاندارد، به بررسی دقیق ترکیبات شیمیایی نیاز دارند.
آزمایشگاه آنالیز دستگاهی شیمی با استفاده از فناوری های تجزیه ای و روش های معتبر، نقش مهمی در بررسی ترکیبات شیمیایی مواد غذایی ایفا می کند. در مجتمع آزمایشگاهی رادگستر، بررسی و آنالیز نمونه های غذایی در چارچوب خدمات آزمایشگاهی و با توجه به نوع نمونه و آزمون درخواستی قابل پیگیری است.
چگونه هزینه آزمایش مواد نگهدارنده را استعلام کنیم؟
تعرفه آزمون ها بر اساس نوع ماده، ماهیت نمونه، روش آزمون و تعداد پارامترهای مورد درخواست تعیین می شود.
شناخت ترکیبات، رعایت مقدار مجاز و انجام آزمون های آزمایشگاهی، سه رکن مهم در کنترل کیفیت و اطمینان از ایمنی محصولات غذایی هستند.
رادگستر با ارائه خدمات آزمایشگاهی در حوزه صنایع غذایی، دامپزشکی و کشاورزی، بستری تخصصی برای پیگیری نیازهای کنترل کیفیت و ارزیابی نمونه ها فراهم می کند.
مشاوره و پذیرش نمونه در مجتمع آزمایشگاهی رادگستر ::: 7900-3781-031 ☎️
برای استعلام تعرفه خدمات آزمایشگاهی و همچنین بررسی امکان انجام آزمون، لطفاً نوع نمونه و پارامترهای مورد نظر خود را با کارشناسان پذیرش مطرح کنید.
🔗منابع علمی:
- استاندارد ملی ایران شماره 950، تجدیدنظر سوم، 1403.
- استاندارد ملی ایران شماره 12968، تجدیدنظر اول، 1400.
سوالات متداول مواد نگهدارنده خوراکی
1- مواد نگهدارنده غذایی چه موادی هستند؟
مواد نگهدارنده ترکیباتی هستند که برای جلوگیری یا به تاخیر انداختن فساد میکروبی و شیمیایی مواد غذایی استفاده می شوند. بنزوات سدیم، پتاسیم سوربات، کلسیم پروپیونات و سولفیت ها از نمونه های شناخته شده هستند.
2- آیا مواد نگهدارنده غذایی سرطان زا هستند؟
نمی توان تمام نگهدارنده ها را سرطان زا دانست. ارزیابی خطر به نوع ترکیب، مقدار مصرف، شرایط شیمیایی و میزان دریافت بستگی دارد. برخی ترکیبات مانند نیتریت ها نیز در شرایط خاص می توانند در تشکیل نیتروزآمین ها نقش داشته باشند؛ به همین دلیل کاربرد آنها تحت کنترل قرار دارد.
3- چگونه می توان وجود مواد نگهدارنده در مواد غذایی را تشخیص داد؟
بررسی برچسب ترکیبات محصول اولین راه شناسایی است؛ اما برای تعیین مقدار واقعی نگهدارنده و مقایسه آن با حدود استاندارد، انجام آزمون های شیمیایی متناسب با نوع نمونه ضروری است.


بدون دیدگاه